Matrakçı Nasûh’un Kent Mimarisine Bakan Tasvirleri

Bağdat
Alpaslan Paşaoğlu

Alpaslan Paşaoğlu Hakkında

Uzun zamandır konargöçer bir Egeli olarak İstanbul'da yaşamaktadır. Radikal, Fil'm Hafızası, Elyazmasi başta olmak üzere çeşitli mecralarda yazıları yayınlanmıştır. Ayrıca kısa film, reklam, animasyon senaryoları ve blog, dergi çalışmaları bulunmaktadır.

Nasûh bin Karagöz bin Abdullah el-Bosnevî”, namıdiğer Matrakçı Nasûh; topoğrafik resim geleneğinin öncülerinden biri olarak görülür. Eserlerini ağırlıklı olarak Kanunî Sultan Süleyman döneminde veren Nasûh’un kartvizitinde tarihçi, matematikçi, silahşör ve yine kendisinin icat etmiş olabileceğinin düşünüldüğü “matrak” isimli savaş oyunundan dolayı Matrakçı ünvanlarını taşır. Akademik kaynaklarda* Nasûh için, Kanunî’nin oğullarına 1529’da düzenlenen sünnet töreni için, Atmeydanı’na tekerlekler üzerine oturtulup hareket etmesi sağlanan ve içerisine askerler yerleştirilebilen iki kaleyi getirerek bir savaş temsili tertiplediği belirtilir. Bu sebeple kendisine silahşörlerin reisi olduğuna dair Padişah tarafından bir de berât verilmiştir.

Matrakçı Nasûh, yine Kanunî’nin emri ile Taberî Tarihi’ni Arapçadan Türkçeye tercüme etmiştir. Ayrıca “Cemâlü’l-Küttâb” ve “Kemâli’l-Hüssâb” isimli matematik eserleri bulunmaktadır. II. Bayezid devrinin sonlarında Enderun’da bulunduğu ve bu sayede ünlü alim Sâî’nin talebesi olduğu düşünülmektedir. Enderun’da eğitim görmesi ve eserlerinde El-Bosnevî ismini kullanmasından dolayı da Balkan kökenli bir devşirme olduğu düşünülmektedir.

Avrupa’da geç gelişmiş bir sanat dalı olan perspektif görünümlü şehir planlamacılığına (vedut), kendi üslubu ile tasvirlerini ekleyen Nasûh, Christoforo Boundelmonti gibi döneminin ünlü gezgin ve haritacılarının çalışmalarından da etkilenmiştir. Osmanlı resim sanatı alanında kent tasvirlerinin ilk örneklerine 16. yüzyılda minyatürlü el yazmaları ve dünya haritacılığının öncülerinden Piri Reis’in 1521’de hazırlayıp geliştirerek Kanuni Sultan Süleyman’a sunduğu Kitâb-ı Bahriyye’sindeki çizimler ile rastlanır. Bu dönem; harita, mimari, hendese ve şehir planlamacılığı açısından Osmanlı tarihinin ilk resim eserlerinin görüldüğü yıllara delâlettir.

Nasûh’un Figürsüz Tasvirleri

Matrakçı Nasûh’un eserleri bir  kent panteonu yaratmaktan ziyade Osmanlı’nın fethettiği kentleri tarihi bir vesika altına almayı amaçlar. Onun figürsüz tasvirleri, Osmanlı nakkaşlarının da tercih ettiği savaş tasvirleri yerine topoğrafik bir çalışma ortaya çıkarmaya yöneliktir. Temelleri Arap ve Antik Yunan matematiğine dayanan perspektif kavramının, Arap bilgini İbn El Heysem’in ışıkla ilgili çalışmalarında da görülmesi, İslam sanatının ilerleyen dönemlerinde Matrakçı Nasuh gibi bilginlerin, eserlerini yaparken kendilerine ilham kaynağı olmasına fayda sağlayacaktır.

Nasûh’un tasvirlerindeki mekânların çok boyutluluğu, zamanın tek boyutlu olmaması ile bağdaşıktır. Tasvirin belirli bir zamanda kentin nasıl göründüğünün aksine, o kentin farklı dönemlerden bir araya gelen bir görünüş külliyatına dönüştürülmesi esas meseledir. Dönemin Batı düşüncesindeki “gerçeklik” kavramı ile fiziki dünya algısı belirli sınırlar içerisine hapsolurken, İslam zihninde fiziki dünyanın ötesinde metafiziksel bir boyuta inanılması, Matrakçı Nasûh’un topoğrafik tasvirlerinde, mekânın ele geçirilecek kapalı bir alan olarak değil de açık ve çok boyutlu bir mahal olarak kavramsallaştırmasını sağlar.** Bu noktadan yola çıkarak yerli Da Vinci’nin, Padişah ile seferlere çıktığı dönemlerde, yine onun menzilini*** ortaya çıkaran tasvirler üzerinde çalıştığı bazı örnekleri aşağıdaki galerimizde sizlere sunuyoruz.

 

*DAVUT Erkan, “Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies”, XXXVII (2011), s. 181-197.

**ÖZGÜL Eda Gönül, “Farklı Görme Biçimi Olarak Tasvir: Matrakçı Nasuh’un Topografik Tasvirleri”, Millî Folklor, S:96 (2012).

***Menzil hanları, Hac yolları ve ticaret yolları üzerinde tüccarların, hacıların konaklaması için düşünülmüş yapılardır. Bunlar günümüz ölçü birimiyle 30 km’de, 25 km’de ve 40 km’de bir konumlanır. Yani bir kervanın bir gün içerisinde alabileceği yol kadar mesafe hesaplanarak iki menzil hanı arasındaki uzunluk belirlenir.

 

Bir cevap yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.